Onarmak mı, Yenilemek mi? Tasarımda Kalıcılığın Yeniden Keşfi

Bir obje ne zaman eskir? Yüzeyinde ilk çizik belirdiğinde mi, rengini kaybettiğinde mi, yoksa artık yaşadığımız mekana eskisi kadar yeni görünmediğinde mi? Sahip olduğumuz nesnelerin kullanım ömrüyle onlara biçtiğimiz değer arasındaki ilişki, çoğu zaman düşündüğümüzden daha karmaşıktır. Bir masa onlarca yıl işlevini sürdürebilirken modası geçtiği için değiştirilebilir. Kırılan bir seramik yeniden birleştirilebilirken yerine yenisi alınabilir. Oysa bazen bir objeyi korumak, yalnızca malzemesini değil, onunla birlikte biriken zamanı da korumaktır.

Tea Bowl, Çin, Southern Song Hanedanı, 13. yüzyıl. Seladon sırlı seramik, altın lak onarımları. The Metropolitan Museum of Art, New York. Public Domain.

Bugün tasarım dünyasında yeniden önem kazanan onarım kültürü, geçmişe duyulan nostaljiden daha fazlasını ifade ediyor. Malzemeye, üretim emeğine ve kullanım alışkanlıklarına farklı bir açıdan bakmayı öneriyor. Bir objenin ömrünü yalnızca fiziksel dayanıklılığıyla değil, bakım görebilmesi, onarılabilmesi ve değişen yaşam koşullarına uyum sağlayabilmesiyle değerlendirmeye davet ediyor.

Bu yaklaşımın izleri, Japon seramiklerinden Avrupa'nın tarihi mobilyalarına, onarılmış tekstillerden çağdaş döngüsel tasarım çalışmalarına kadar uzanıyor. Her biri aynı soruyu farklı biçimde gündeme getiriyor: Bir tasarımın kalıcılığı, değişmeden korunmasında mı, yoksa değişime rağmen yaşamaya devam edebilmesinde mi saklı?

Onarımın Tarihi: Bir Objeye İkinci Bir Hayat Vermek

Onarım, modern sürdürülebilirlik tartışmalarından çok daha eski bir pratik. Malzemelerin elde edilmesinin ve üretimin bugüne kıyasla daha fazla emek gerektirdiği dönemlerde, kırılan veya yıpranan eşyaları kullanmaya devam etmek gündelik yaşamın doğal bir parçasıydı. Seramik kaplar metal bağlantılarla birleştiriliyor, kumaşlar yamalanıyor, ahşap eşyaların parçaları değiştiriliyor veya güçlendiriliyordu. Londra'daki Victoria and Albert Museum'un koleksiyonunda bulunan, 1690'ların başında Delft'te üretilmiş sırlı bir seramik süt kabı bu anlayışın dikkat çekici örneklerinden biri. Adrianus Kocx'un yönettiği The Greek A atölyesinde üretilen kap, geçmişte kırıldıktan sonra metal perçinlerle onarılmış. Müzenin konservatörü Hanneke Ramakers, 2013 yılında yayımlanan incelemesinde bu eski müdahalenin korunup korunmaması gerektiğini değerlendiriyor. Perçinler zaman içinde kısmen boyanarak gizlenmeye çalışılmış olsa da onarım, dönemin malzeme bilgisi ve ustalığı hakkında önemli veriler taşıyor. [1] İlk bakışta kusur olarak değerlendirilebilecek bu bağlantılar, bugün objenin tarihini anlamamıza yardımcı oluyor. Kırılma anını, sahibinin onu atmak yerine onartma kararını ve dönemin tamir tekniklerini görünür kılıyor. Ancak müzenin yaklaşımı önemli bir ayrım da ortaya koyuyor. Eski bir onarımın tarihi değer taşıması, her koşulda korunması gerektiği anlamına gelmiyor. Bazı müdahaleler zamanla yapısal sorunlara yol açabiliyor veya özgün malzemeye zarar verebiliyor. Bu nedenle konservatörler hem objenin geçmişini hem de gelecekte güvenle korunabilmesini dikkate alıyor. Onarım burada yalnızca teknik bir işlem olmaktan çıkıyor. Bir nesnenin hangi izlerinin korunmaya değer olduğuna ilişkin bilinçli bir karara dönüşüyor.

Kintsugi: Kırığın Görünür Kaldığı Bir Gelenek

Japonya'nın geleneksel seramik onarım yöntemlerinden kintsugi, onarımın estetik değerine ilişkin en dikkat çekici örneklerden biri. Kırılan seramiklerin lak esaslı malzemelerle yeniden birleştirilmesi ve onarım çizgilerinin altın gibi metalik malzemelerle belirginleştirilmesi, kırığın her zaman gizlenmesi gerekmediğini gösteriyor.

New York'taki Metropolitan Museum of Art koleksiyonunda bulunan 13. yüzyıla ait Çin üretimi seladon bir çay kasesi, bu yaklaşımın tarihsel bağlamını anlamak için önemli bir örnek. Longquan fırınlarında üretilen kase, daha sonraki bir dönemde altın lak kullanılarak onarılmış. Müze, kintsugi tekniğinin Japonya'ya özgü oluşundan hareketle, bu müdahalenin kasenin Japonya'da kullanıldığına ve değer verildiğine işaret ettiğini belirtiyor. [2] Buradaki asıl mesele altın çizgilerin dekoratif etkisi değil. Farklı bir coğrafyada üretilmiş bir seramiğin, sonraki sahipleri tarafından korunarak yeni bir kültürel bağlama taşınması.

Kintsugi bugün sıklıkla kusurları kabullenmeye ilişkin bir metafor olarak anlatılıyor. Ancak tekniğin tarihsel ve malzeme temelli yönünü göz ardı etmek, onu yalnızca estetik bir sembole indirgeme riski taşıyor. Geleneksel kintsugi, belirli bağlayıcıların, uygulama aşamalarının ve ustalığın bir araya geldiği gerçek bir onarım yöntemi. Her altın renkli çizgi veya dekoratif dolgu bu tekniğin karşılığı değil.

Hon'ami Kōetsu, Teabowl, yaklaşık 1600. Altın lakla onarılmış seramik çay kasesi. The Metropolitan Museum of Art, New York.

Dahası, kintsugi bir objenin her durumda daha değerli hale geleceği anlamına da gelmiyor. Onarımın koleksiyon değerine etkisi; objenin özgünlüğüne, üretim dönemine, müdahalenin niteliğine ve kültürel bağlamına göre değişebiliyor. Yine de bu gelenek tasarım açısından önemli bir düşünceyi görünür kılıyor: Bir obje kırıldıktan sonra da kendi kimliğini sürdürebilir. Hatta kimi zaman onarım, o kimliğin okunabilir bir parçasına dönüşebilir.

Boro: Kumaşın Hafızasına Eklenen Katmanlar

Onarımın izlerini taşıyan bir başka önemli gelenek, Japon tekstil kültüründe karşımıza çıkıyor. Boro, yıpranmış kumaşların farklı parçalarla desteklenmesi, yamalanması ve dikilerek tekrar kullanılabilir hale getirilmesiyle ilişkili bir uygulama.

Victoria and Albert Museum'a göre boro sözcüğü, yıpranmış veya onarılmış anlamlarını taşıyan Japonca boroboroifadesinden geliyor. Bu gelenek, özellikle giysilerin ve ev tekstillerinin kullanım ömrünü uzatmak amacıyla mevcut kumaşların yeniden işlenmesine dayanıyor. [3]

Tekrar tekrar onarılan bir kumaşta ilk üretildiği andaki yüzey giderek değişir. Farklı dönemlerde eklenmiş kumaş parçaları, çeşitli mavi tonları, dikiş yönleri ve dokuma yoğunlukları bir araya gelir. Sonuçta tek seferde tasarlanmamış, kullanım ve müdahalelerle oluşmuş katmanlı bir yüzey ortaya çıkar.

Child's Sleeping Mat (Boro Shikimono), Japonya, 19. yüzyıl sonları. Onarılmış ve katmanlanmış pamuklu tekstil. Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum.

Günümüzde boro tekstillerinin müzelerde ve koleksiyonlarda ilgi görmesi, bu nesnelerin başlangıçta bugünkü anlamıyla sanat eseri olarak üretilmiş oldukları anlamına gelmez. Bu uygulamaların önemli bir bölümü, ekonomik koşulların ve malzeme ihtiyacının şekillendirdiği gündelik onarım pratiklerinden doğmuştur. Bugün estetik değer verdiğimiz katmanları, onları ortaya çıkaran toplumsal koşullardan bağımsız düşünmemek gerekir. Boro'nun çağdaş tasarımla kurduğu ilişki ise oldukça anlamlı. Günümüzde visible mending, yani görünür onarım adı altında yeniden gündeme gelen uygulamalarda, yıpranmış bir yüzeyin gizlenmesi yerine farklı iplikler, dokular veya kumaş parçalarıyla desteklenmesi tercih edilebiliyor. Onarım, nesnenin önceki görünümünü taklit etmek zorunda kalmadan yeni bir görsel katman oluşturabiliyor.

Bu örnekler, yaratıcılığın yalnızca bir objenin ilk kez üretildiği anda ortaya çıkmadığını gösteriyor. Malzemeyi korumak için geliştirilen çözüm de yaratıcı bir tasarım kararı olabilir.

Koruma, Onarım ve Restorasyon Arasındaki Fark

Tasarım objelerinin uzun ömürlü kullanımını tartışırken bakım, onarım ve restorasyon kavramlarının birbirinden ayrılması önemli. Çünkü bu işlemler aynı amaca hizmet etse de nesne üzerinde farklı sonuçlar doğurabilir.

Bakım, objenin mevcut durumunu korumaya ve olası hasarları önlemeye yöneliktir. Deri bir yüzeyin uygun yöntemlerle temizlenmesi, ahşabın kullanım koşullarının düzenlenmesi veya metal bir bağlantının kontrol edilmesi bu kapsamda değerlendirilebilir. Onarım, hasar görmüş veya işlevini kaybetmiş bir bölümü yeniden kullanılabilir hale getirmeyi amaçlar. Restorasyon ise nesnenin belirli bir geçmiş durumunu yeniden ortaya çıkarma hedefi taşıyabilir. Konservasyon daha geniş anlamda, objenin fiziksel bütünlüğünün ve kültürel değerinin korunmasına yönelik değerlendirme ve müdahaleleri kapsar.

Bu ayrımın tarihsel önemi, 19. yüzyılda mimari koruma alanında yaşanan tartışmalarda açıkça görülür. İngiliz tasarımcı ve düşünür William Morris, Philip Webb ve diğer kurucu üyelerle birlikte 1877 yılında Society for the Protection of Ancient Buildings'in, yani SPAB'ın kuruluşunda yer aldı. Kurumun manifestosu, tarihi yapıların varsayılan eski görünümlerine döndürülmesi amacıyla yapılan kimi restorasyon uygulamalarının, aslında onların özgün malzemelerini ve tarihsel izlerini ortadan kaldırabileceğini savunuyordu. [4] SPAB'ın günümüzde de sürdürdüğü yaklaşım, yapıların farklı dönemlerde kazandığı özellikleri anlamayı, özgün malzemeye saygı göstermeyi ve düzenli bakım ile ölçülü müdahaleyi önemsemeyi temel alıyor. [5]

Mimarlıkta ortaya çıkan bu tartışma, mobilya ve obje tasarımı için de geçerli. Örneğin eski bir ahşap masanın yüzeyindeki tüm çizikleri ortadan kaldırmak, onu görsel olarak daha yeni hale getirebilir. Ancak yoğun zımparalama veya uygun olmayan bir yüzey işlemi, özgün bitişi ve zamanla oluşmuş karakteri de değiştirebilir. Benzer biçimde pirinç bir objeyi tamamen parlatmak, yüzeyindeki oksidasyonu giderirken tarihsel veya estetik açıdan anlamlı patinayı da ortadan kaldırabilir. Burada patina ile hasarı birbirinden ayırmak gerekir. Patina, malzemenin zamanla ve çevresel koşullarla kurduğu etkileşimin yüzeyde oluşturduğu değişimlerin genel adıdır. Fakat her renk değişimi, her aşınma veya her oksitlenme değerli bir patina değildir. Bazı süreçler malzemeye zarar verebilir ve müdahale gerektirebilir. Doğru koruma kararı, yüzeyi mümkün olduğunca eski göstermek ya da bütün değişimleri olduğu gibi bırakmak değildir. Malzemenin durumunu, kullanım amacını ve objenin taşıdığı değeri birlikte değerlendirmektir.

Neden Onarmak Yerine Yenilemeyi Seçiyoruz?

Modern üretim yöntemleri, birçok ürünün daha hızlı ve geniş ölçekte üretilmesini mümkün kıldı. Ancak ürünlerin erişilebilirliğindeki artış, onarımın her zaman aynı ölçüde kolaylaşmasını sağlamadı. Bazı ürünlerde yedek parçaların bulunmaması, bağlantıların sökülememesi, farklı malzemelerin kalıcı biçimde birleştirilmesi veya onarım için uzman işçilik gerekmesi, tamiri güçleştirebiliyor. Kimi zaman bir ürünü yenisiyle değiştirmenin maliyeti, onu onartmaktan daha düşük olabiliyor. Dolayısıyla yenileme tercihini yalnızca tüketim alışkanlıklarıyla açıklamak yeterli değil. Bir objenin onarılıp onarılamayacağı, çoğu zaman daha ilk tasarım aşamasında verilen kararlara bağlı. Ellen MacArthur Foundation, uzun süre kullanımda kalabilen ürünler için iki önemli dayanıklılık boyutuna dikkat çekiyor: fiziksel dayanıklılık ve duygusal dayanıklılık. Fiziksel dayanıklılık, ürünün kullanım koşullarına karşı sağlamlığını ifade ederken duygusal dayanıklılık, kullanıcının o ürünle ilişkisini ve ona verdiği önemi zaman içinde sürdürebilmesiyle ilgili. [6] Bu ayrım, tasarımın yalnızca malzeme mühendisliğiyle açıklanamayacağını gösteriyor. Çok dayanıklı bir ürün, kullanıcısı için anlamını yitirdiğinde erkenden değiştirilebilir. Buna karşılık kişisel anılar taşıyan veya özgün bir tasarım karakterine sahip bir obje, bakım gerektirse bile uzun yıllar korunabilir. Ancak duygusal bağ da tek başına yeterli değildir. Bir parçanın gerçekten uzun ömürlü olabilmesi için bakım yöntemlerinin anlaşılır olması, gerekli müdahalelerin teknik olarak uygulanabilmesi ve kullanıcıya bu süreçte destek sunulması gerekir. Başka bir deyişle, uzun ömürlü tasarım yalnızca güçlü malzemeler seçmek değil, ürünün gelecekteki yaşamını da tasarlamaktır.

Repair Café: Onarımın Toplumsal Bir Deneyime Dönüşmesi

Onarım kültürünün çağdaş dünyadaki dikkat çekici örneklerinden biri, 18 Ekim 2009 tarihinde Amsterdam-West'te düzenlenen ilk Repair Café buluşmasıdır. Martine Postma'nın başlattığı bu girişim, insanların bozulan veya kırılan eşyalarını gönüllü uzmanlarla birlikte onarabildikleri bir ortam oluşturmayı amaçlıyordu. [7] Repair Café buluşmalarında kıyafetlerden ev aletlerine, bisikletlerden mobilyalara kadar farklı nesneler üzerinde çalışılıyor. Katılımcılar yalnızca eşyalarını tamir ettirmiyor, aynı zamanda onarım sürecini gözlemleyerek bilgi edinebiliyor. Bu modelin önemli yönü, tamiri yalnızca satın alınan bir hizmet olarak görmemesi. Onarım bilgisi, topluluk içinde paylaşılan bir beceriye dönüşüyor. Bir objenin yeniden kullanılabilir hale gelmesiyle birlikte malzeme bilgisi, teknik deneyim ve insanlar arasındaki iletişim de güçleniyor.

Onarımı yalnızca ekonomik veya çevresel bir faaliyet olarak değerlendirdiğimizde bu yönünü gözden kaçırabiliyoruz. Oysa bir eşyayı korumaya yönelik çaba, aynı zamanda gündelik yaşamda sahip olduklarımızla nasıl ilişki kurduğumuzu da değiştirebilir.

Döngüsel Tasarım: Bir Ürünün Ömrü Satışla Bitmez

Onarım kültürüne duyulan ilgi, son yıllarda döngüsel tasarım tartışmalarıyla daha geniş bir çerçeveye taşındı. Geleneksel doğrusal üretim modelinde malzemeler temin edilir, ürünler üretilir, tüketilir ve kullanım sonunda sistemden çıkar. Döngüsel tasarım ise atık oluşumunu en baştan azaltmayı, ürünleri ve malzemeleri mümkün olduğunca yüksek değerleriyle kullanımda tutmayı ve uygun koşullarda yeniden değerlendirmeyi hedefler.

Ellen MacArthur Foundation'ın döngüsel tasarım yaklaşımında onarım, yeniden kullanım ve yeniden üretim, ürünlerin kullanım ömrünü uzatabilecek önemli yöntemler arasında yer alıyor. [8]

Bu bakış açısı, bir objenin tasarım sürecine yeni sorular ekliyor. Ürünün bağlantıları ileride sökülebilecek mi? Aşınan bir parça değiştirilebilir mi? Kullanıcı uygun bakım yöntemlerini öğrenebilecek mi? Kullanım süresince ortaya çıkabilecek değişikliklere malzeme nasıl tepki verecek?

Bu sorular yalnızca teknik detaylar değil, ürünün gelecekteki yaşamını belirleyen tasarım kararları.

Avrupa Birliği'nde 2024 yılında yürürlüğe giren Sürdürülebilir Ürünler için Ekotasarım Tüzüğü de bu yaklaşımın politika düzeyindeki karşılıklarından biri. Düzenleme, ürün gruplarına yönelik gerekliliklerin geliştirilmesi için bir çerçeve oluşturarak dayanıklılık, kaynak verimliliği, onarılabilirlik ve ürün bilgilerinin erişilebilirliği gibi başlıklara odaklanıyor. [9]

Onarımı teşvik eden ayrı bir Avrupa Birliği direktifinin üye ülkelerde uygulanma tarihi ise 31 Temmuz 2026 olarak belirlendi. Düzenleme, ilgili AB mevzuatı kapsamında onarılabilirlik gereklilikleri bulunan belirli ürün kategorilerinde tüketicilerin tamire erişimini kolaylaştırmayı amaçlıyor. Bu kapsamın bütün mobilya ve tasarım objelerine otomatik olarak uygulanmadığını belirtmek önemli. [10]

Yine de söz konusu gelişmeler, ürün tasarımında satış sonrasındaki sorumlulukların giderek daha fazla önem kazandığını gösteriyor. Elbette bir objenin onarılması her durumda en düşük çevresel etkiyi yaratacağı anlamına gelmez. Kullanılan malzemeler, gerekli taşıma, işlem sırasında harcanan enerji, objenin güvenliği ve onarım sonrasındaki kullanım süresi birlikte değerlendirilmelidir. Sürdürülebilirlik yalnızca onarım yapıldığını söylemekle değil, müdahalenin gerçek sonuçlarını anlamakla mümkündür.

Onarımın Ötesinde: Tasarım Yaşamaya Devam Edebilir mi?

Bugüne kadar üzerinde durduğumuz örneklerin ortak noktası, bir objenin kullanım süresinin ilk üretim anıyla sınırlı olmaması. Seramikler yeniden birleştirilebilir, kumaşlar katmanlanabilir, mobilyalar bakım ve onarımla korunabilir. Her müdahale, objenin yaşamına ilişkin yeni bir karar anlamına gelir.

Peki, bu yaklaşım bir adım daha ileri taşınabilir mi?

Bir obje yalnızca hasar gördüğünde değil, kullanıcı yeni bir ilişki kurmak istediğinde de dönüşebilir mi?

İlk tasarımcının oluşturduğu form, sonradan eklenen sanatsal bir katmanla yeni bir karakter kazanabilir mi?

Bu sorular, onarımla yaratıcı müdahale arasındaki önemli farkı gündeme getiriyor. Onarım, öncelikle objenin işlevini ve bütünlüğünü korumayı amaçlar. Sanatsal müdahale ise yeni bir ifade, yüzey veya kullanım biçimi oluşturabilir. İkisi aynı işlem değildir; ancak bilinçli biçimde tasarlanmış bir sistem içinde bir arada bulunabilir.

Renoré'nin tasarım yaklaşımı bu düşünceden hareket ediyor. Doğal malzemeler ve el işçiliğiyle üretilen objelerin yaşamı, satın alındıkları anda tamamlanmış kabul edilmiyor. Bakım ve onarım, objenin mevcut niteliğini korumaya yönelik bir sorumluluk olarak görülürken; sanatçı ve tasarımcı müdahaleleri, kullanıcının seçimiyle yeni katmanlar oluşturabilecek ayrı bir yaratıcı süreç olarak ele alınıyor. Böylece tasarım yalnızca üreticinin ilk kararlarını taşıyan sabit bir nesne olmaktan çıkıp kullanıcı, tasarımcı ve sanatçı arasında zaman içinde gelişebilen bir ilişkiye dönüşebilir. Bununla birlikte her müdahalenin doğru olduğu veya objenin değerini artıracağı varsayılamaz. Malzemelerin birbiriyle uyumu, özgün tasarımın korunması, müdahalenin niteliği ve işlemlerin belgelenmesi özellikle önemlidir. Bir objenin dönüşümüne izin vermek, onun kimliğini kontrolsüz biçimde değiştirmek anlamına gelmemeli. Aksine, tasarımın yaşam döngüsünü sahiplenmek, ilk üretimden sonraki kararların da aynı özen ve yaratıcılıkla ele alınmasını gerektirir.

Kalıcılık, Değişmeden Kalmak Değildir

Kalıcılığı çoğu zaman eskimemekle ilişkilendiriyoruz. Oysa tarihi seramikler, onarılmış tekstiller ve korunmuş mobilyalar bize farklı bir hikaye anlatıyor. Bu nesnelerin bir kısmı günümüze ilk üretildikleri görünümleriyle değil, zaman içinde gördükleri bakım ve müdahaleler sayesinde ulaştı.

Bu durum her çizikten güzellik, her onarımdan değer yaratmak gerektiği anlamına gelmiyor. Asıl mesele, nesnelerin geçmişini ve malzemenin gereksinimlerini anlayarak bilinçli seçimler yapabilmek. Bir objeyi korumak bazen ona hiç dokunmamayı, bazen küçük bir bağlantıyı onarmayı, bazen de yeni bir katman eklemeyi gerektirebilir. Her durumda önemli olan, müdahalenin neden yapıldığını ve objenin geleceğine nasıl hizmet edeceğini bilmektir. Çünkü uzun ömürlü tasarım, zamanı durdurmaya çalışmaz. Onunla birlikte yaşamayı öğrenir.

Belki de bir objenin gerçek değeri, ilk günkü gibi kalmasında değil; yıllar sonra hâlâ korunmaya, kullanılmaya ve bir sonraki hikayeye eşlik etmeye değer görülmesindedir.

Kaynakça

1. Ramakers, Hanneke. “Historic Repairs.” Victoria and Albert Museum, Conservation Journal, Sayı 61, 2013.https://www.vam.ac.uk/content/journals/conservation-journal/spring-2013-issue-61/historic-repairs

2. The Metropolitan Museum of Art. “Tea Bowl.” Çin, Southern Song Hanedanı, 13. yüzyıl. Koleksiyon no. 16.122.5.https://www.metmuseum.org/art/collection/search/48373

3. Victoria and Albert Museum. “Make Your Own: Japanese ‘Boro’ Bag.” 2024.https://www.vam.ac.uk/articles/make-your-own-japanese-boro-bag

4. Society for the Protection of Ancient Buildings. “The SPAB Manifesto.” 1877.https://www.spab.org.uk/about-us/spab-manifesto

5. Society for the Protection of Ancient Buildings. “Mission & Vision.”https://www.spab.org.uk/about-us/mission-vision

6. Ellen MacArthur Foundation. “Design Products to Be Used More and for Longer.” 23 Kasım 2021.https://www.ellenmacarthurfoundation.org/articles/designing-products-to-be-used-more-and-for-longer

7. Repair Café Amsterdam. “About Repair Cafés.” Repair Café'nin kuruluşu ve işleyişi.https://repaircafe.amsterdam/en/repaircafes

8. Ellen MacArthur Foundation. “Design and the Circular Economy — Deep Dive.” 16 Eylül 2019.https://www.ellenmacarthurfoundation.org/design-and-the-circular-economy-deep-dive

9. European Commission. “New Law to Make Products on the EU Market More Sustainable.” 19 Temmuz 2024.https://commission.europa.eu/news-and-media/news/new-law-make-products-eu-market-more-sustainable-2024-07-19_en

10. European Commission. “Right to Repair: New Consumer Rights for Easy and Attractive Repairs.” 31 Temmuz 2026.https://commission.europa.eu/news-and-media/news/right-repair-new-consumer-rights-easy-and-attractive-repairs-2026-07-31_en